Phần lớn quyền của công dân có hiệu lực ngay từ thời điểm tuyên thệ, nhưng một số quyền chính trị có thể phải chờ tới kỳ đăng ký hoặc kỳ bầu cử tiếp theo. Và quyền bảo lãnh người thân — thứ mà nhiều gia đình Việt chờ đợi nhất — có hiệu lực ngay nhưng đi kèm những giới hạn mà ít ai nói trước.
Những quyền có ngay
Bốn nhóm có hiệu lực từ thời điểm tư cách công dân bắt đầu.
Quyền cư trú không điều kiện. Không còn phải gia hạn gì, không còn ngưỡng vắng mặt, không còn nguy cơ mất tư cách vì ở nước ngoài lâu. Đây là thay đổi lớn nhất trong đời sống hằng ngày và cũng là thứ ít được nhắc tới nhất.
Quyền có hộ chiếu và được bảo hộ ở nước ngoài.
Quyền tiếp cận những công việc và vị trí dành riêng cho công dân — thường là trong bộ máy nhà nước và một số lĩnh vực nhất định.
Quyền bảo lãnh người thân theo diện công dân, thường rộng hơn diện thường trú nhân.
Nhóm thứ nhất đáng nhấn với người Việt: nó có nghĩa là việc về Việt Nam chăm cha mẹ dài ngày không còn là rủi ro pháp lý. Rất nhiều người đã hoãn những chuyến về cần thiết vì lo mất tư cách cư trú — và mối lo đó chấm dứt từ ngày tuyên thệ.
Những quyền phải chờ
Chủ yếu là quyền chính trị, và lý do thường mang tính kỹ thuật chứ không phải hạn chế.
Quyền bầu cử có từ khi thành công dân, nhưng để thực hiện thì thường phải có tên trong danh sách cử tri — và danh sách đó được lập theo kỳ. Người tuyên thệ sau hạn chốt danh sách có thể phải chờ kỳ sau.
Quyền ứng cử ở một số nước có yêu cầu thêm về thời gian đã là công dân, đặc biệt với các chức vụ cao.
Việc nên làm: hỏi ngay sau buổi lễ về thủ tục đăng ký cử tri, và làm sớm. Đây là việc nhỏ nhưng nếu bỏ lỡ hạn thì phải chờ cả một kỳ.
Bảo lãnh người thân: thứ tự ưu tiên
Đây là phần mà nhiều gia đình quan tâm nhất, và cũng là phần hay bị hiểu chưa đủ.
Gần như mọi hệ thống chia người được bảo lãnh thành các nhóm với mức ưu tiên khác nhau, và thời gian chờ giữa các nhóm chênh nhau rất xa.
Nhóm ưu tiên cao nhất thường gồm vợ chồng và con chưa thành niên. Thời gian chờ thường ngắn nhất, và ở một số hệ thống nhóm này không bị giới hạn số lượng hằng năm.
Nhóm tiếp theo thường gồm cha mẹ, và con đã thành niên chưa lập gia đình.
Nhóm sau nữa gồm con đã thành niên đã lập gia đình, và anh chị em ruột.
Nhóm cuối đáng nói rõ vì nó liên quan trực tiếp tới nhiều gia đình Việt: bảo lãnh anh chị em thường có thời gian chờ rất dài, ở một số hệ thống là hơn một thập kỷ. Đây không phải sự chậm trễ bất thường mà là do số lượng hồ sơ vượt xa hạn ngạch hằng năm.
Ba điều nên biết trước khi nộp hồ sơ bảo lãnh
Thời gian chờ tính từ ngày nộp, không phải từ ngày đủ điều kiện. Nghĩa là nộp sớm là cách duy nhất rút ngắn. Với các nhóm có hàng chờ dài, nộp ngay khi đủ điều kiện là quyết định quan trọng nhất — kể cả khi người được bảo lãnh chưa chắc sẽ đi.
Điều kiện của người bảo lãnh cũng được xét. Thường gồm khả năng tài chính để bảo đảm người được bảo lãnh không phụ thuộc vào trợ cấp. Đây là điều nên kiểm trước, vì nếu chưa đạt thì cần chuẩn bị.
Hoàn cảnh thay đổi có thể ảnh hưởng tới hồ sơ đang chờ. Người được bảo lãnh kết hôn, ly hôn, hoặc đủ tuổi trưởng thành giữa lúc chờ có thể bị chuyển sang nhóm ưu tiên khác — và điều đó đổi hẳn thời gian chờ. Đây là lý do nên theo dõi hồ sơ chứ không nộp rồi quên.
Trường hợp cha mẹ lớn tuổi
Tình huống phổ biến nhất trong cộng đồng người Việt, và có vài điểm riêng.
Cân nhắc thời điểm. Với cha mẹ đã cao tuổi, thời gian chờ là yếu tố quyết định. Nên hỏi rõ thời gian chờ dự kiến cho nhóm này trước khi lập kế hoạch.
Cân nhắc điều họ thật sự muốn. Không phải cha mẹ nào cũng muốn chuyển sang sống hẳn ở nước ngoài, và với nhiều người thì một thị thực thăm thân dài hạn phù hợp hơn định cư. Đáng hỏi trước khi bắt đầu một quy trình nhiều năm.
Cân nhắc vấn đề y tế và bảo hiểm. Người cao tuổi mới sang thường chưa đủ điều kiện hưởng nhiều chế độ, và chi phí y tế là yếu tố cần tính từ đầu chứ không phải sau khi họ đã sang.
Bảo lãnh và tình trạng quốc tịch của người được bảo lãnh
Một chi tiết ít được nói tới nhưng có hệ quả.
Người được bảo lãnh sang định cư sẽ trở thành thường trú nhân, và sau một thời gian có thể tự nhập tịch. Khi đó họ sẽ đi qua đúng quá trình mà chuyên mục này mô tả — điều kiện cư trú, ngôn ngữ, kiến thức, hồ sơ, phỏng vấn.
Với người thân lớn tuổi, điều đáng biết trước là các diện miễn yêu cầu ngôn ngữ và miễn thi kiến thức có thể áp dụng cho họ. Biết điều này từ sớm giúp gia đình không lo lắng không cần thiết, và cũng giúp chuẩn bị đúng hướng.
Điều khép lại cả quá trình
Từ lúc đủ điều kiện cư trú tới lúc tuyên thệ là một chặng dài, thường nhiều năm, với nhiều bước mà mỗi bước có cách hỏng riêng.
Nhìn lại, thứ quyết định nhiều nhất không phải sự thông minh hay may mắn, mà là hai thói quen đơn giản: bắt đầu sớm những việc mất thời gian, và khai báo trung thực kể cả khi bất lợi.
Và có một việc cuối cần làm khi mọi thứ đã xong: lưu lại toàn bộ hồ sơ của cả quá trình ở nơi người trong nhà biết. Giấy chứng nhận nhập tịch, quyết định, các giấy tờ từ Việt Nam đã xin về. Với gia đình sống xuyên biên giới, đó là mắt xích mà đời sau sẽ cần tới — và không ai khác dựng lại được.
Quyền công dân có hiệu lực từ khi nào?
Phần lớn có ngay từ thời điểm tuyên thệ. Riêng quyền bầu cử thường cần có tên trong danh sách cử tri, mà danh sách lập theo kỳ — nên nên hỏi thủ tục đăng ký ngay sau buổi lễ.
Bảo lãnh anh chị em mất bao lâu?
Thường rất lâu, ở một số hệ thống là hơn một thập kỷ, vì số hồ sơ vượt xa hạn ngạch hằng năm. Thời gian chờ tính từ ngày nộp nên nộp sớm là cách duy nhất rút ngắn.
Về Việt Nam dài ngày sau khi nhập tịch có sao không?
Không còn là rủi ro pháp lý với tư cách cư trú, vì quyền cư trú của công dân không có ngưỡng vắng mặt. Đây là thay đổi lớn với những người đã hoãn các chuyến về cần thiết.
Cha mẹ lớn tuổi sang rồi có phải thi nhập tịch không?
Nếu sau này họ tự nhập tịch thì đi qua cùng quá trình, nhưng các diện miễn yêu cầu ngôn ngữ và miễn thi kiến thức thường áp dụng cho người cao tuổi. Nên hỏi rõ từ sớm.
