Ở hầu hết các hệ thống, con chưa thành niên có thể được nhập tịch cùng cha mẹ — nhưng việc đó không tự động, phải nêu trong hồ sơ và có bộ giấy tờ riêng. Quyết định cho con đi kèm hay để riêng cũng không chỉ là chuyện thủ tục: nó có hệ quả kéo dài nhiều năm sau.
Vì sao con thường được đi kèm
Nguyên tắc đằng sau khá nhất quán giữa các nước: giữ cho các thành viên trong một gia đình có cùng tư cách pháp lý.
Một gia đình mà cha mẹ là công dân còn con là người nước ngoài tạo ra nhiều vấn đề thực tế — khác nhau về quyền cư trú, về việc đi lại, về các thủ tục cần sự đồng ý. Nên các hệ thống mở đường cho con đi cùng, thường với điều kiện nhẹ hơn nhiều so với một hồ sơ độc lập.
Điều kiện nhẹ hơn ở chỗ: con thường không phải đáp ứng yêu cầu ngôn ngữ, không phải thi kiến thức, và yêu cầu về thời gian cư trú thường ngắn hơn hoặc không đặt ra — vì các điều kiện ấy được coi là đã đáp ứng qua cha mẹ.
Bộ giấy tờ riêng cho con
Con đi kèm không có nghĩa là không cần giấy tờ gì. Thường cần một bộ riêng, gồm bốn nhóm.
Giấy khai sinh thể hiện rõ quan hệ với người nộp hồ sơ. Đây là giấy quan trọng nhất, và cũng là chỗ hay vướng — nếu tên cha mẹ trên giấy khai sinh của con không khớp với giấy tờ hiện tại của cha mẹ, cần làm rõ trước khi nộp.
Giấy tờ chứng minh tư cách cư trú hiện tại của con tại nước đó.
Sự đồng ý của phụ huynh kia, nếu chỉ một người nhập tịch. Đây là phần hay bị bỏ sót và sẽ nói kỹ dưới đây.
Ý kiến của chính đứa trẻ, nếu con đã đạt một độ tuổi nhất định. Nhiều hệ thống quy định từ một tuổi nào đó thì trẻ có quyền nêu ý kiến về việc đổi quốc tịch của mình.
Sự đồng ý của phụ huynh kia
Đây là phần gây vướng nhiều nhất, và nó có ba tình huống với cách xử lý rất khác nhau.
Cả cha và mẹ cùng nhập tịch. Đơn giản nhất, thường không cần văn bản đồng ý riêng.
Chỉ một người nhập tịch, hai người vẫn chung sống. Thường cần văn bản đồng ý của người kia, và văn bản này phải theo đúng hình thức mà nước đó yêu cầu — không phải một tờ giấy viết tay.
Cha mẹ đã ly hôn hoặc không còn liên lạc. Đây là tình huống khó nhất. Cách xử lý phụ thuộc vào việc quyền nuôi con được phân định thế nào trong phán quyết ly hôn, và vào việc có liên hệ được với người kia không.
Với tình huống thứ ba, có ba hướng thường được xét: có phán quyết trao quyền quyết định các vấn đề của con cho một phía; chứng minh đã cố gắng liên hệ mà không được; hoặc xin quyết định của toà thay cho sự đồng ý. Cả ba đều mất thời gian, nên đây là phần nên bắt đầu sớm nhất trong hồ sơ của con.
Khi con sắp đến tuổi trưởng thành
Đây là tình huống cần tính toán cẩn thận, và nó có thể đổi cả kế hoạch của cả gia đình.
Nếu con còn hai ba năm nữa là đủ tuổi trưởng thành, có hai đường:
Cho con đi kèm ngay. Điều kiện nhẹ, không phải thi cử gì. Nhưng phải kịp — nếu hồ sơ của cha mẹ kéo dài quá lâu và con đủ tuổi trước khi có quyết định, tư cách đi kèm có thể không còn áp dụng.
Để con nộp hồ sơ riêng sau khi đủ tuổi. Khi đó con phải đáp ứng các điều kiện như người trưởng thành — ngôn ngữ, kiến thức, thời gian cư trú.
Điểm quyết định: tư cách đi kèm thường được xét theo tuổi tại một thời điểm cụ thể, có thể là lúc nộp hoặc lúc ra quyết định tuỳ hệ thống. Đây là câu phải hỏi rõ, vì hai cách tính cho hai kết quả rất khác nhau khi con đang ở gần ranh giới.
Với gia đình có con ở tuổi này, nên hỏi trước khi lập kế hoạch, chứ không nộp rồi mới tính.
Quốc tịch gốc của con
Câu hỏi hay bị quên cho tới khi đã muộn.
Việc con nhập tịch nước mới không tự động làm mất quốc tịch Việt Nam, nhưng cũng có thể ngược lại tuỳ quy định của cả hai phía. Ba điều nên hỏi trước:
Nước mới có yêu cầu con thôi quốc tịch cũ không, và nếu có thì thủ tục ra sao.
Phía Việt Nam xử lý thế nào với trường hợp trẻ chưa thành niên nhập quốc tịch nước ngoài theo cha mẹ.
Có cần làm gì để giữ quốc tịch Việt Nam cho con không, nếu gia đình muốn giữ.
Câu thứ ba đáng hỏi kỹ, vì nhiều gia đình muốn giữ cho con cả hai quốc tịch mà không biết cần làm gì — hoặc tưởng rằng không cần làm gì cả.
Vì sao nên chuẩn bị hồ sơ của con song song, không nối tiếp
Sai lầm lập kế hoạch phổ biến: làm xong hồ sơ của mình rồi mới tính tới con.
Vấn đề là hồ sơ của con có những thành phần chậm không kém hồ sơ của cha mẹ — giấy khai sinh có thể phải xin lại từ Việt Nam, sự đồng ý của phụ huynh kia có thể mất nhiều tháng, và nếu cần quyết định của toà thì còn lâu hơn.
Làm nối tiếp là cộng hai khoảng thời gian vào nhau. Làm song song là chỉ mất khoảng dài hơn trong hai khoảng.
Cách làm cụ thể: ngay khi lập bảng giấy tờ cho hồ sơ của mình, lập luôn một bảng cho từng đứa con, và khởi động các thành phần chậm của cả hai bảng cùng lúc.
Con có tự động được nhập tịch cùng cha mẹ không?
Không tự động — phải nêu trong hồ sơ và có bộ giấy tờ riêng. Nhưng điều kiện thường nhẹ hơn nhiều: con thường không phải thi ngôn ngữ hay kiến thức.
Chỉ một trong hai vợ chồng nhập tịch thì sao?
Thường cần văn bản đồng ý của người kia theo đúng hình thức nước đó yêu cầu. Nếu đã ly hôn hoặc không liên lạc được thì phức tạp hơn, nên bắt đầu phần này sớm nhất.
Con sắp đủ tuổi trưởng thành thì nên làm gì?
Hỏi rõ tư cách đi kèm được xét theo tuổi tại thời điểm nộp hay thời điểm ra quyết định — hai cách tính cho kết quả rất khác nhau khi con đang ở gần ranh giới.
Nên làm hồ sơ của con lúc nào?
Song song với hồ sơ của mình, không nối tiếp. Hồ sơ của con có những thành phần chậm không kém, nên làm nối tiếp là cộng hai khoảng thời gian vào nhau.
