Thuế là mục được rà gần như chắc chắn trong mọi hồ sơ nhập tịch — nhưng điều bị xét không phải số tiền đã nộp, mà là việc người đó có thực hiện đúng nghĩa vụ của mình hay không. Hai chuyện này khác nhau, và hiểu đúng khác biệt ấy giải thích vì sao một người thu nhập thấp vẫn có thể gặp vấn đề còn người thu nhập cao thì không.
Điều thực sự bị xét
Ba câu hỏi, theo thứ tự quan trọng.
Có kê khai không. Đây là câu nặng nhất. Một người có nghĩa vụ kê khai mà không kê khai là chưa thực hiện nghĩa vụ, bất kể số thuế phải nộp là bao nhiêu — kể cả khi con số đó bằng không.
Có nộp theo đúng những gì đã kê khai không.
Nếu còn khoản chưa nộp, có đang xử lý không. Câu này quan trọng hơn người ta tưởng và sẽ nói kỹ dưới đây.
Điểm cần nhấn: không nộp thuế vì thu nhập dưới ngưỡng chịu thuế không phải vấn đề; không kê khai khi có nghĩa vụ kê khai mới là vấn đề. Nhiều người nhầm hai việc này và bỏ qua khâu kê khai vì nghĩ mình không phải nộp gì.
Các khoản chưa hoàn thành thường gặp
Bốn dạng, và phần lớn không phải do cố tình.
Năm không kê khai vì nghĩ không cần. Thường xảy ra ở năm thu nhập rất thấp, năm thất nghiệp, hoặc năm đầu tiên sau khi đến nước đó.
Thu nhập không được kê khai đầy đủ. Thu nhập từ công việc phụ, từ cho thuê, hoặc từ nguồn ở nước ngoài — trong đó có thu nhập phát sinh tại Việt Nam.
Chênh lệch phát hiện sau khi rà soát. Cơ quan thuế rà lại một năm cũ và xác định còn khoản phải nộp.
Khoản đã được xác định nhưng chưa thanh toán xong.
Với dạng thứ hai, điểm đáng lưu ý cho người Việt: nhiều hệ thống yêu cầu kê khai thu nhập toàn cầu, nghĩa là gồm cả thu nhập phát sinh tại Việt Nam — tiền cho thuê nhà, lãi tiết kiệm, thu nhập từ kinh doanh. Đây là chỗ bị bỏ sót nhiều nhất, thường vì không biết chứ không phải cố ý.
Còn nợ thuế có phải là trở ngại không
Đây là câu hỏi lo lắng phổ biến nhất, và câu trả lời thường nhẹ nhàng hơn người ta nghĩ.
Ở phần lớn các hệ thống, việc còn khoản chưa nộp không tự động là trở ngại, nếu người đó đã kê khai đầy đủ và đang thực hiện một thoả thuận trả dần với cơ quan thuế.
Logic đằng sau: điều được xét là thái độ với nghĩa vụ, không phải khả năng tài chính tại một thời điểm. Một người kê khai trung thực, thừa nhận khoản còn nợ, và đang trả dần theo thoả thuận đã thể hiện đúng điều mà bước thẩm tra tìm kiếm.
Ngược lại, một người không kê khai, hoặc có khoản nợ mà không liên hệ gì với cơ quan thuế, thể hiện điều ngược lại — dù số tiền có thể nhỏ hơn.
Hệ quả thực tế rất cụ thể: nếu đang có khoản chưa nộp, việc cần làm là liên hệ cơ quan thuế để lập thoả thuận trả dần trước khi nộp hồ sơ, chứ không phải cố trả hết bằng mọi giá hoặc chờ tới khi trả xong mới nộp.
Giấy tờ chứng minh tình trạng thuế
Phần lớn hồ sơ yêu cầu một dạng xác nhận từ cơ quan thuế. Ba điều nên biết trước khi xin:
Loại xác nhận. Có loại xác nhận không còn khoản nợ, có loại xác nhận đã kê khai đầy đủ, có loại liệt kê tình trạng theo từng năm. Hỏi cơ quan xét hồ sơ xem họ cần loại nào.
Phạm vi năm. Thường tương ứng với khoảng thời gian cư trú được xét. Xin thiếu năm là bị yêu cầu bổ sung.
Thời hạn giá trị. Loại giấy này thường có hạn ngắn, nên nên xin ở giai đoạn cuối của quá trình chuẩn bị chứ không xin sớm.
Nghĩa vụ cấp dưỡng cho con
Nhóm nghĩa vụ thứ hai được rà, và ở nhiều hệ thống nó được xét nghiêm hơn cả nợ thuế.
Lý do nằm ở bản chất của nghĩa vụ: đây không phải khoản nợ với nhà nước mà là nghĩa vụ với một đứa trẻ, được xác lập bằng phán quyết của toà. Việc không thực hiện nó được nhiều hệ thống coi là nói trực tiếp về phẩm chất của người đó.
Ba điểm thực tế:
Nó được rà ngay cả khi đứa trẻ ở nước khác, nếu có phán quyết và có dữ liệu.
Thoả thuận trả dần cũng áp dụng ở đây — cách xử lý giống với nợ thuế: liên hệ, thừa nhận, lập kế hoạch trả, và giữ bằng chứng về việc đang thực hiện.
Nếu hoàn cảnh đã thay đổi thì nên xin điều chỉnh phán quyết thay vì đơn giản là không trả. Một phán quyết đã được điều chỉnh hợp pháp là tình trạng hoàn toàn khác với một nghĩa vụ bị bỏ mặc.
Việc nên làm trước khi nộp
Bốn bước, theo thứ tự.
Rà lại từng năm trong khoảng thời gian được xét — năm nào đã kê khai, năm nào chưa, năm nào còn khoản tồn.
Nếu có năm chưa kê khai, kê khai bổ sung. Ở hầu hết các hệ thống, việc kê khai muộn được tiếp nhận và thường chỉ phát sinh khoản phạt chậm — nhẹ hơn rất nhiều so với việc để trống một năm trong hồ sơ nhập tịch.
Nếu còn khoản chưa nộp, liên hệ lập thoả thuận trả dần và giữ bằng chứng về thoả thuận đó.
Nếu tình trạng phức tạp — nhiều năm, nhiều nguồn thu nhập, có thu nhập ở Việt Nam — hỏi người làm thuế chuyên nghiệp trước. Đây là lĩnh vực mà việc tự xử lý dễ tạo ra sai sót mới, và sai sót mới thì khó giải thích hơn sai sót cũ.
Còn nợ thuế có nhập tịch được không?
Ở phần lớn hệ thống là được, nếu đã kê khai đầy đủ và đang thực hiện thoả thuận trả dần với cơ quan thuế. Điều được xét là thái độ với nghĩa vụ, không phải khả năng tài chính tại một thời điểm.
Thu nhập thấp không phải nộp thuế thì có cần kê khai không?
Nếu có nghĩa vụ kê khai thì vẫn phải kê khai, kể cả khi số thuế phải nộp bằng không. Không nộp vì dưới ngưỡng không phải vấn đề; không kê khai khi có nghĩa vụ mới là vấn đề.
Thu nhập ở Việt Nam có phải kê khai không?
Nhiều hệ thống yêu cầu kê khai thu nhập toàn cầu, gồm cả tiền cho thuê nhà, lãi tiết kiệm hay thu nhập kinh doanh tại Việt Nam. Đây là chỗ bị bỏ sót nhiều nhất, thường vì không biết.
Nghĩa vụ cấp dưỡng chưa hoàn thành thì xử lý thế nào?
Giống nợ thuế: liên hệ, thừa nhận, lập kế hoạch trả và giữ bằng chứng. Nếu hoàn cảnh đã thay đổi thì xin điều chỉnh phán quyết, vì phán quyết đã điều chỉnh hợp pháp khác hẳn với nghĩa vụ bị bỏ mặc.
